Brief van Francesco Petrarca aan Lapo da Castiglionchio over een handschrift van Cicero

In de veertiende eeuw schrijft de Italiaanse dichter Francesco Petrarca aan zijn vriend Lapo da Castiglionchio:

Ik heb jouw [boek van] Cicero1 al meer dan vier jaar in mijn bezit. Er is echter een goede reden voor zo’n lange vertraging met het teruggeven, namelijk het gebrek aan kopiisten2 die een dergelijk werk kunnen begrijpen. Het is een situatie die een ongelooflijk verlies aan geleerdheid tot gevolg heeft gehad. Boeken die een beetje moeilijk te begrijpen zijn, worden niet langer vermenigvuldigd en zijn niet langer algemeen toegankelijk. Ze zijn dus aan hun lot overgelaten en uiteindelijk verloren gegaan.

noot 1 Cicero is een Romeinse filosoof en politicus uit de eerste eeuw voor Christus.
noot 2 Kopiisten schrijven boeken over zodat er meer exemplaren van zijn.

Historische context

In het veertiende-eeuwse Italië ontstond het vroegrenaissancistische humanisme, een intellectuele en culturele beweging die streefde naar een herontdekking en herwaardering van de taal, literatuur en filosofie uit de klassieke oudheid. Geleerden zoals Francesco Petrarca (1304–1374) — vaak beschouwd als een van de grondleggers van het humanisme — zetten zich actief in om vergeten Griekse en Romeinse manuscripten op te sporen in kloosterbibliotheken en deze opnieuw te bestuderen.

Vóór de uitvinding van de boekdrukkunst met losse loden letters door Johannes Gutenberg (rond 1450) was de verspreiding van teksten volledig afhankelijk van handmatig overschrijfwerk. In de middeleeuwen lag dit werk voornamelijk bij monniken in kloosterscripts. Humanisten stuitten daarbij geregeld op foutief overgeschreven teksten of stelden vast dat antieke traktaten door gebrek aan belangstelling niet langer werden vermenigvuldigd en daardoor letterlijk vergingen. De zoektocht van Petrarca en tijdgenoten naar authentieke manuscripten van auteurs als Cicero, Livius en Vergilius vormde de basis voor de tekstkritiek en leidde tot een nieuw mens- en wereldbeeld waarin de klassieke cultuur als maatstaf gold.

Advertentie