Tijdens opgravingen in Tiel vonden archeologen in 2017 een klein grafveldje met een bijzonder graf. Er lagen namelijk botresten van minstens twintig verschillende mensen door elkaar. Het graf komt uit 2000 v.Chr., rond het begin van de bronstijd. De mensen in het graf behoorden waarschijnlijk tot dezelfde groep en waren misschien zelfs familie van elkaar. Als dat zo is, is dit het grootste familiegraf uit deze periode dat tot nu toe in Nederland is gevonden.
De botten zijn bewaard gebleven doordat overstromingen ervoor zorgden dat er een hele dikke kleilaag overheen kwam te liggen. Die kleilaag beschermde de botten goed, maar drukte ze ook samen. Door de wisselende grondwaterstand waren ze ook niet meer zo stevig. Daardoor zijn de botten gebroken en door elkaar geraakt.
Een hele unieke vondst uit het graf is een glazen kraaltje dat waarschijnlijk uit Irak komt. Dat is een land in het Midden-Oosten. Het kraaltje is de oudste die ooit in Nederland is gevonden. De vondst bewijst dat er in de prehistorie al over lange afstanden werd gereisd en gehandeld, want Irak ligt ongeveer 5000 kilometer hier vandaan! Waarschijnlijk is het kraaltje via veel omwegen en handel uiteindelijk in Tiel beland.
Een heiligdom met zonnekalender
Ongeveer in dezelfde tijd dat het graf werd gebruikt, was er iets verderop in Tiel een groot heiligdom. Er lagen toen drie grafheuvels in het landschap. De grootste van de drie werd ook als zonnekalender gebruikt. Om de heuvel heen lag namelijk een greppel met een aantal doorgangen. Op de kortste en langste dag van het jaar scheen de zon precies door die doorgangen. Op die manier kon de zonnekalender worden afgelezen en werd hij gebruikt om te bepalen wanneer er belangrijke feest- en oogstdagen waren. Bijzonder is dat het eerder genoemde graf precies op een van de zonnelijnen lag die het heiligdom doorkruisten.
Met alle opgravingen bij elkaar zijn er wel een miljoen vondsten in Tiel gedaan. Waarschijnlijk trokken mensen naar het heiligdom om samen te komen voor offers, begrafenissen, feesten en andere rituelen. Zo’n groot heiligdom met zonnekalender uit het begin van de bronstijd werd nog niet eerder gevonden in Nederland.