De MV Wilhelm Gustloff begon haar leven in 1937 als luxe cruiseschip van de nazi‑organisatie Kraft durch Freude, bedoeld voor recreatie van Duitse arbeiders en partijleden. Slechts enkele jaren later belandde het schip in de oorlog: eerst als hospitaalschip, daarna als woon- en trainingsschip voor oorlogsmarinepersoneel. Uiteindelijk raakte zij betrokken bij Operatie Hannibal, de grootschalige evacuatie van miljoenen mensen uit Oost-Pruisen en de Baltische staten toen het Rode Leger oprukte.
Op 30 januari 1945 verliet de Gustloff Gotenhafen (het huidige Gdynia) met naar schatting 6.600 tot ruim 10.000 mensen aan boord, waaronder gewonde militairen, kusthulpdiensten, marinepersoneel en vooral duizenden vluchtelingen — onder wie veel vrouwen en kinderen. Het schip was uitgerust met beperkte reddingsmiddelen, die in veel gevallen ontoereikend waren of bevroren vast zaten in de koude winterkou van de Baltische Zee.
Geografisch overzicht van de ramp met de Wilhelm Gustloff. Bron: Roger Paulissen, TracesOfWar.nl.
Diezelfde avond werd de Gustloff getorpedeerd door de Sovjet‑onderzeeër S‑13, onder bevel van kapitein Alexander Marinesko. Drie torpedo’s troffen het schip aan stuurboordzijde binnen korte tijd. Hierdoor sloegen interne deuren, reddingsboten en evacuatiesystemen faliekant mis. Het schip zonk binnen veertig à vijftig minuten, slechts zeven minuten na de eerste inslag brak er paniek en chaos uit aan boord. De ijskoud en het ontbreken van evacuatiemiddelen maakten de situatie levensgevaarlijk.
Slechts ongeveer 1.200 mensen werden gered, opgevangen door escorteschepen als de torpedoboten Löwe en T 36, mijnenvegers en kleine hulpvaarders. Slechts 1.252 overlevenden bereikten veilig land, onder wie enkele kinderen en militairen. De meeste slachtoffers kwamen door verdrinking in het ijskoude water of werden verrast door vallende puin en mensenmassa’s in de trapgaten.
De dodenlijke tol van het drama is onderwerp van discussie — schattingen variëren tussen 4.750 en 9.400 doden, waarbij de recentere onderzoeken duiden op zo’n 9.343 slachtoffers. Daarmee is het de grootste maritieme ramp ooit door de ondergang van één schip.
Waarom is deze tragedie relatief onbekend gebleven? Een deel van de verklaring ligt in de chaos aan het einde van de oorlog, waar nazidestabilisatie en bewuste versluiering leidden tot weinig media-aandacht. Een andere oorzaak is dat de kapitein van de Sovjet-onderzeeër, Marinesko, werd gedegradeerd en pas postuum in 1990 de titel “Held van de Sovjet-Unie” kreeg – wat zijn heldendaad lange tijd in de politieke vergetelheid plaatste.
De ondergang van de Wilhelm Gustloff blijft een schrijnend voorbeeld van oorlogstragedie: een schip dat gebruikt werd voor evacuatie werd juist daarmee een legitiem militair doelwit. Hoewel vluchtelingen en kinderen aan boord waren, had het schip militaire functies en daarom viel het binnen het oorlogsrecht.
Kort samengevat: wat begon als cruiseschip eindigde in januari 1945 in de grootste schipramp in de geschiedenis, met een menselijk verlies dat vele malen groter was dan dat van de Titanic of de Lusitania. Het verhaal van de Gustloff herinnert ons aan de gruwelijke gevolgen van oorlog, vlucht, paniek en schaarse middelen te midden van een bevriende, maar meedogenloze zee.
Kijk op de site van Traces of War voor veel meer informatie en bijbehorende foto´s over het Nazischip Wilhelm Gustloff. Je komt er via de link naar de originele bron.