Grenzeloze geschiedenis: Migratie door de eeuwen heen
Dit Jubileumcongres stelt migratie centraal – een thema dat zowel actueel als tijdloos is.
Foto: John Lewis Marshall
Het tiende Nationale Geschiedenisonderwijscongres stelt migratie centraal – een thema dat zowel actueel als tijdloos is. Van de trek van Homo sapiens uit Afrika tot hedendaagse vluchtelingenstromen: beweging van mensen vormt een constante in de geschiedenis die concrete aanknopingspunten biedt voor docenten geschiedenis.
Migratie verbindt grote historische processen met herkenbare menselijke ervaringen. Door bijvoorbeeld de Grote Volksverhuizing te bestuderen, begrijpen leerlingen hoe de val van het Romeinse Rijk samen hing met migratiestromen. De komst van gastarbeiders in de jaren zestig maakt economische globalisering tastbaar. Deze voorbeelden tonen hoe migratie abstracte begrippen als “identiteitsvorming” en “culturele uitwisseling” concreet maakt.
Het migratieperspectief vernieuwt de blik op bekende periodes. De Gouden Eeuw krijgt een andere dimensie wanneer docenten de rol van vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden belichten. Klassieke beschavingen worden levendiger door handelaren en kolonisten centraal te stellen. De invalshoek van migratie stimuleert leerlingen om meerdere perspectieven in te nemen, om oorzaak-gevolgrelaties kritisch te analyseren, verbanden te leggen tussen historische en hedendaagse migratie en primaire bronnen zoals dagboeken en brieven van migranten te bestuderen.
Het congres biedt een gevarieerd programma met lezingen en interactieve workshops. Deelnemers kunnen zich verdiepen in zowel theoretische kaders als praktische toepassingen voor in de klas. Laat u inspireren en verrijk uw lessen met de grenzeloze verhalen die migratie ons te bieden heeft!
PROGRAMMA
09:30 Ontvangst en inloop met koffie en thee met informatiemarkt
10:00 Welkom en opening congres
10:15 Keynote Leo Lucassen
10:45 Keynote Valika Smeulders
11.15 Pauze en informatiemarkt
11.45 Paneldiscussie met de sprekers en Guido Faas, geschiedenisdocent van het jaar
12:15 Nieuwe examenprogramma’s: Annemiek Houwen en Hanneke Tuithof
12:30 Uitreiking Kleio Klasse-prijs
13:00 Lunch en informatiemarkt
14.00 Workshops – ronde I
15.15 Pauze
15.30 Workshops – ronde II
16.45- 17:30 Afsluiting en borrel
Foto: Kelly Schenk
Lezingen:
Lezing Leo Lucassen (hoogleraar migratiegeschiedenis Universiteit Leiden en directeur IISG):
Een migratiegeschiedenis van Nederland
Nederland kent een rijke migratiegeschiedenis die veel verder teruggaat dan het hedendaagse debat doet vermoeden. Deze lezing plaatst de huidige discussie over migratie in een breed historisch perspectief, waarbij vijf eeuwen Nederlandse migratiegeschiedenis de revue passeren.
Vanaf de zestiende eeuw heeft massa-immigratie Nederland gevormd en verrijkt, van de Franse hugenoten en Joodse vluchtelingen tot de gastarbeiders en hedendaagse arbeidsmigranten. Door deze lange migratiegeschiedenis te analyseren, komen patronen naar voren die laten zien dat onbehagen over nieuwkomers niets nieuws is, maar dat periodes van paniek en pessimisme worden afgewisseld door acceptatie en integratie.
Abstract lezing Valika Smeulders (hoofd Geschiedenis Rijksmuseum en bijzonder hoogleraar Musea, erfgoed en religie, Rijksuniversiteit Groningen)
Over migratie en thuishoren: Het Rijksmuseum en het verhaal van Nederland
Nederland heeft een erg lange geschiedenis van migratie. Toch blijft de vraag actueel: wie hoort erbij en wat maakt iemand “Nederlands”? Het Rijksmuseum speelt een belangrijke rol in het vertellen van het verhaal van Nederland, maar welk verhaal vertellen we eigenlijk? Lange tijd domineerde een narratief van politieke macht en economische bloei, waarin migranten en minderheden nauwelijks voorkwamen. De afgelopen decennia is daar verandering in gekomen: verhalen van koloniale migratie, arbeidsmigratie en diasporagemeenschappen krijgen steeds meer aandacht. Maar hoe verhouden deze verhalen zich tot elkaar en tot het grotere geheel? In deze lezing onderzoekt Valika Smeulders, hoofd geschiedenis van het Rijksmuseum, hoe musea kunnen bijdragen aan een inclusiever begrip van Nederlanderschap. Vergroot meer aandacht voor diverse groepen het gevoel van verbondenheid, of juist de verdeeldheid tussen “wij” en “zij”? En hoe kunnen we een museaal verhaal vertellen waarin iedereen zich kan herkennen?
Workshops:
- Geografische dataset in de geschiedenisles
Wij geven een workshop over het gebruik van geografische datasets in het geschiedenisonderwijs. Met deze methode afkomstig uit het aardrijkskundeonderwijs kan je als docent historische data visualiseren en hier met leerlingen verbanden in zoeken. Zo kan je snel patronen vinden in de historische vestigingsplaatsen van vroege samenlevingen en bijvoorbeeld migratiestromen in beeld brengen. Uiteraard ga je als deelnemer zelf aan de slag met het onderzoeken en zelf ontsluiten van een historische dataset in een aansprekende digitale les. Je leert hoe je jouw leerlingen op excursie een eigen historische dataset laat samenstellen. Om dit te ervaren ga je zelf op pad om een deel van de collectie van het Rijksmuseum te analyseren en te visualiseren in een overzichtelijk digitaal dashboard.
Disclaimer: Voor deze workshop maken we gebruik ArcGIS. De volledige versie van deze software is onbeperkt gratis te gebruiken voor docenten binnen hun onderwijs.
Workshopgevers: Pim Renou (Informatiespecialist Educatie bij Hogeschool Utrecht &
Specialist AI-geletterdheid bij Npuls) en Jacco Zwijnenburg (Docent en onderwijscoördinator Esri Nederland)
- Jeugdliteratuur als bron voor inleving.
In deze workshop staat het boek: ‘De reis van Manie Schaafijs’ centraal, waarin een jonge Portugese migrant het schaafijs naar Suriname haalt. Aan de hand van geschreven en orale bronnen maak je een reconstructie van een migrantenverhaal en stel je jezelf continu de vraag: ‘Wat is er nou écht gebeurd?’ We laten zien hoe je jeugdliteratuur kan inzetten om leerlingen zich te laten inleven in historische figuren en een historisch context. Deze workshop is geschikt voor iedereen, maar vooral voor mensen die Mens en Maatschappij geven.
Workshopgevers: Pieter Mannak en Eefje Smit, beide zijn lerarenopleiders aan de Hogeschool Utrecht.
- Activerende werkvormen zonder grenzen
Geschiedenis moet je doen! Er zijn grenzeloos veel werkvormen voor in de geschiedenisles, bekend en onbekend. We laten u een aantal werkvormen zien bij het thema ‘Grenzeloos geschiedenis, migratie door de eeuwen heen’ voor verschillende doelgroepen waarin telkens andere vaardigheden centraal staan. Laat u inspireren door werkvormen uit ons boek en nieuwe werkvormen, toegesneden op het thema. Gaat u mee?
Workshopgevers: Koen Henskens is lerarenopleider geschiedenis aan Hogeschool Arnhem Nijmegen, Daan van Leeuwen is lerarenopleider aan Hogeschool Utrecht. Koen en Daan zijn twee van de vijf auteurs van Het Grote geschiedeniswerkvormenboek, 100 werkvormen voor PO en VO (Van Gorcum 2024).
- De moeder aller migraties: nieuwe inzichten over de mens als nieuwe soort op aarde
Recent onderzoek in de paleogenetica, paleontologie en geologie levert belangrijke informatie over de ontwikkeling van de moderne mens (homo sapiens). De nieuwe inzichten over de evolutie van de mens en zijn verspreiding over de aarde rekenen definitief af met religieuze overtuigingen en wetenschappelijke aannames die al sinds de 18e eeuw over dit onderwerp bestaan. Deze inzichten raken ook aan democratische waarden en religieuze overtuigingen in het heden. In de workshop
discussiëren we over de vraag of deze inzichten niet een veel grotere rol zouden moeten spelen bij het nadenken over een nieuw geschiedeniscurriculum.
Workshopgever: Stephan Klein
- Verkennen van botsende perspectieven: De Nakba – Onafhankelijkheidsoorlog (1948)
In de samenleving komen leerlingen in aanraking met controverses over het verleden. Om deze controverses te begrijpen en zelf tot een weloverwogen standpunt te komen, is het belangrijk dat leerlingen begrijpen waarover bij controverses precies onenigheid is en dat ze kritische vragen kunnen stellen bij argumenten waarin mensen verwijzen naar het verleden.
We gaan in deze workshop aan de slag met een didactische aanpak die we in onderzoek ontwikkelden en uittesten. Het voorbeeldmateriaal gaat over het gewapende conflict dat in 1948 volgde op het einde van het Britse mandaat over Palestina en waarbij honderdduizenden Palestijnen vluchtten of werden verdreven uit hun huizen. Kenmerkend voor de didactische aanpak is de combinatie van historisch denken, kritisch denken en moreel redeneren.
Workshopgevers: Stephan Venmans, Geerte Savenije en Carla van Boxtel zijn onderzoeker bij de lerarenopleiding van de Universiteit van Amsterdam.
- In het Rijksmuseum komt geschiedenis tot leven.
Ontdek hoe kunst en erfgoed krachtige leermiddelen worden in de klas. Tijdens deze workshop nemen medewerkers van de afdeling Educatie u mee door het veelzijdige onderwijsaanbod van het Rijksmuseum: van interactieve rondleidingen tot creatieve lesprogramma’s.
U ervaart zelf hoe een activerende werkvorm rond het thema migratie leerlingen uitnodigt om na te denken over verleden én heden. Laat u inspireren om met nieuwe ideeën en concrete handvatten terug te keren naar uw eigen lessen.
Workshopgever: medewerker van de afdeling educatie van het Rijksmuseum.
- Actualisatie examenprogramma’s
De examenprogramma’s binnen het domein Mens en Maatschappij worden vernieuwd en dat raakt ons allemaal die geschiedenis geven. Ook het examen geschiedenis voor vmbo basis tot en met vwo krijgt een herziening. In februari verschijnt het voorlopige resultaat, waarover u als docent direct kunt meepraten.
De VGN is nauw betrokken bij dit proces en vertegenwoordigt de stem van de geschiedenisdocenten in de advieskring. Tijdens het ochtendprogramma van het congres praat Hanneke Bartels u bij over het verloop van de herziening en de inhoud van het voorlopige product.
In deze workshop gaan we vervolgens met elkaar in gesprek over de nieuwe examenvoorstellen. U ontvangt vooraf het concept, zodat we tijdens de bijeenkomst gericht en inhoudelijk kunnen discussiëren over wat dit betekent voor ons onderwijs in de praktijk.
De inzichten en meningen die u inbrengt worden meegenomen in het advies dat de VGN aan het ontwikkelteam uitbrengt. Zo draagt u direct bij aan de toekomst van het geschiedenisonderwijs.
Praat mee, denk mee, en laat uw stem horen als geschiedenisdocent!
Workshopgevers: Marjonne Maan (docent geschiedenis op het Haganum in Den Haag) en Linda van Beek (docent geschiedenis bij de pabo van NHL Stenden, locatie Emmen). Beiden vertegenwoordigen de VGN in de advieskring.
- AK en geschiedenis: waar zijn we goed voor?
Laten we verantwoordelijkheid nemen! Onzekerheid is van alle tijden, maar nu veranderingen, problemen en transities in de maatschappij zo indringend op ons afkomen, moeten onze vakken meer gaan bijdragen aan het ontwikkelen van veerkracht bij leerlingen. Aardrijkskunde en geschiedenis maken inzichtelijk waarom andere plaatsen en tijden zo verschillen van de onze. Essentieel, maar niet genoeg. Wij, docenten /onderzoekers aardrijkskunde en geschiedenis, hebben hierover in Geografie (april 2024) geschreven. Tijdens deze workshop lichten wij ons standpunt toe vanuit maatschappelijk en onderwijskundig perspectief en nodigen wij de deelnemers uit om hierover het gesprek aan te gaan.
Workshopgevers: Adwin Bosschaart (tot voor kort hoofddocent Maatschappijvakken aan de Hogeschool van Amsterdam), Tessa de Leur (docent-onderzoeker geschiedenis en duurzaamheidseducatie aan de Hogeschool van Amsterdam) & Iris Pauw (vakdidacticus aardrijkskunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam)
- Rondleiding: Migratie door de eeuwen heen – verhalen in het Rijksmuseum
In het Rijksmuseum vertellen objecten verhalen van mensen onderweg.
Handelsreizigers, vluchtelingen, kunstenaars en arbeiders: al eeuwenlang is migratie een drijvende kracht achter culturele uitwisseling en vernieuwing. Tijdens deze rondleiding neemt een medewerker van de afdeling Educatie u mee langs kunstwerken en voorwerpen die het thema migratie in al zijn facetten zichtbaar maken.
U ontdekt hoe persoonlijke verhalen, wereldgeschiedenis en kunst elkaar raken, van de Gouden Eeuw tot nu. Deze rondleiding biedt niet alleen historische verdieping, maar ook inspiratie om het thema migratie op een betekenisvolle manier in uw lessen te behandelen.
- Vrij museumbezoek
Tickets
Early Bird tickets tot 1 januari 2026 beschikbaar. Vanaf 1 januari 2026 wordt er een andere prijs gehanteerd.
Tot 1 januari:
VGN Leden: 200
Niet- VGN leden: 250
Gepensioneerden: 110
Studenten: 45
Vanaf 1 januari:
VGN Leden: 245
Niet- VGN leden: 295
Gepensioneerden: 130
Studenten: 50